Moraliteit en de samenhang tussen recht en macht, onrecht en onmacht

Vandaag reed ik door een gehuchtje waar je 30 km mag. Degene die het gehucht binnenrijdt moet wachten om tegemoet komend verkeer wat het gehucht uit komt rijden. Ik werd me bewust van het gevoel dat, wanneer ik eenmaal in het gehucht zou rijden, ik het recht zou hebben om het gehucht weer uit te rijden, voordat de anderen het binnen zouden kunnen rijden.

Het gevoel wat ik daarbij had was een gevoel van recht en macht. Ik zou dat voorrecht pakken ook, zoals ik dat altijd deed. Tot vandaag, dat ik me bewust werd van het gevoel dat ik me door regels en wetten heb laten indoctrineren door mezelf een goed gevoel te geven wanneer ik in mijn “recht” sta om de macht uit te oefenen over anderen om eerst te gaan.

Bizar eigenlijk. Is dit niet precies waar het in de hele wereld om draait? Door het hele systeem van regels en wetten, zijn we geleerd om volgens gedragsregels te leven en ontlenen daar ons gevoel van recht en macht aan. Maar ook het gevoel van onrecht en onmacht, waardoor we vanuit een goed of slecht gevoel het leven benaderen. We pakken en doen bepaalde “rechtvaardige” handelingen, omdat we het in deze wereld zo geleerd zijn dat het juist is.

Moraliteit

Het recht en de macht die we ontlenen aan de aardse wetten en regeltjes is niet dezelfde als onze morele verantwoordelijkheid.

Als ik kijk naar het “moreel van de troepen” zie ik het (goede) gevoel wat de “troepen” ontlenen aan het gevoel van in hun recht staan om instructies blindelings te volgen en desgevraagd iets te doen t.o.v. anderen.

In feite adopteren we een aanname dat we iets doen voor de “goede” zaak en zullen dat koste wat het kost verdedigen, omdat het een houvast biedt in de dualiteit van goed of fout bezig zijn.

Daar komt ook het gevoel van verontwaardiging bij onrecht vandaan, alsof we ons persoonlijk ter verantwoording geroepen voelen bij het ervaren of het zien van onrecht.

Goed of fout

Het gevoel van recht of onrecht komt echter voort uit de aanname dat iets goed of fout zou zijn. Afhankelijk van wat is bepaald binnen een leefgemeenschap of cultuur, ontlenen mensen het recht aan die bepalingen om anderen te wijzen op goed en fout. Ook wordt er gehandeld vanuit die aanname, precies zoals ik mezelf er op betrapte dat ik vanuit het gevoel in mijn recht te staan om voorrang te nemen.

Kijkend naar bepaalde functies binnen onze samenleving, zoals politici, doktoren, docenten, rechters, zie ik mensen zoals jij en ik die vanuit hun functie (rol) zich een bepaalde status verwerven waardoor ze “boven” de normale mens staan. Vanuit die functie (rol) ontlenen ze het recht om een ander te vertellen hoe ze het moeten doen en welke regels ieder zich aan zou moeten houden. Vanuit het gevoel van in hun recht te staan, worden ze (deels) blind voor kritiek op hun functioneren. Immers hebben ze het bij het rechte eind, toch?

Daar komt de moraliteit om de hoek kijken. Doe ik iets, omdat ik er het recht toe heb en er mee weg kom? Of doe ik iets omdat ik mezelf morgen oprecht in de spiegel aan durf kijken. Mensen die (oprecht) vinden dat er niets mis is met de manier waarop ze functioneren, kun je geen inzicht geven. Dat zal uit hen zelf moeten komen. Daarom is tijd nemen om je eigen moraliteit te onderzoeken zo belangrijk. Waar sta ik voor, is dat mijn eigen mening en zou ik het pikken van anderen als ze er net zo over denken of net zo handelen?

Een voorbeeld

Ik geef een voorbeeld uit mijn eigen praktijkervaring. Destijds was ik projectsecretaresse en had het beheer over kantoorartikelen. Een van de medewerkers kwam bij mij een schaar halen. Ik vroeg langs mijn neus weg “zijn alle scharen weg op de afdeling?” en hij zegt heel eerlijk “nee, is voor mijn dochter voor op school”. Hij was blijkbaar van mening dat spullen van “de baas” ook voor privé verworven mochten worden, oftewel gelegaliseerd stelen van de baas. O nee, dat werd in die tijd vrijelijk onder “secundaire arbeidsvoorwaarden” begrepen.

Ik was op dat moment in een functie dat ik de macht had om de schaar al of niet te geven. Mijn eigen moraliteit er op los latend, heb ik hem verteld hoe ik er over dacht. Ik gunde hem weliswaar de schaar, maar vond het oneigenlijk gebruik van materialen die voor het werk bestemd waren. Na mijn uitleg, heb ik de verantwoordelijkheid bij hem gelaten, om te doen wat hij dacht dat correct was. Hij heeft de schaar niet meegenomen 😉

Het voorbeeld van de schaar kun je overal op plakken. Declaraties van onkosten, toekennen van salarisverhoging, nemen van voorrang op de weg, voordringen bij de kassa, steekpenningen, een functie gebruiken voor persoonlijk gewin of aanzien en daar rechten aan ontlenen.

Verantwoordelijkheid

Zodra mensen herkennen en verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen gevoel van moraliteit, komt een stroom van oneerlijkheid en achterbakse leugens tot stilstand. Dan gaan mensen oprecht vanuit hun hart leven.

Er zit nog iets anders verstopt in moraliteit en dat is behoefte. Wanneer de behoefte aan aanzien er niet meer is, kan het niemand nog iets schelen uit hoofde van welke functie er iets gezegd wordt. Op dat moment ontstaat er gelijkwaardigheid.

Wanneer de behoefte aan materiële dingen er niet meer is, is de drijfveer om nog meer te vergaren er ook niet meer. Vanuit die gedachte is er ook geen schaarste als gevolg van hebzucht meer.

Regels en wetten zijn er om eerlijkheid en oneerlijkheid in banen te leiden. Wanneer iedereen zijn/haar eigen verantwoordelijkheid neemt, is de noodzaak tot regulering weg.

1 REACTIE

  1. De zorgethiek herkent dit, en mede veel (feministische) filosofen die nadenken over kennis en het juiste handelen. Ook in het aardse is er een ander perspectief, het zorgethische (zie zorgethiek.nu) dat er van uit gaat dat we we verbonden zijn en niet autonoom, dat we in concrete praktijken van verantwoordelijkheid inzichten opdoen over het juiste handelen en niet alleen via een vaststaande logica van wetten en regels. Dat wil niet zeggen dat we de ideeën van de Verlichting over autonomie en rechtvaardigheid zomaar over boord moeten gooien, ze hebben ons het vrije denken gebracht, niet geheel onbelangrijk 😉 Toch is de onderwaardering van de zogenaamde vrouwelijke moraliteit, een woordenstrijd waardig.

    Werkend aan een netwerk,
    Dahlia

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
vul je naam in